28 Şub

Artropodlar hayvanların 4/5 ‘inden çoğunu ve sayısı 700.000′i aşan türü kap­samaktadırlar. Bunların arasında insan paraziti olabilen böcekler ve akarlar soka­rak, kan ve kan emerek, dokulara yerleşerek, dokuyla beslenerek, dışkılayarak alerji olaylarına yol açarak ve bazı hastalıkları bulaştırarak zarar vermektedirler.

ARTROPODLAR

Artropodlar iki yandan simetrili, sölomlu omurgasız hayvanlardan olup ken­dilerine özgü bir dış iskeletleri vardır. Bunlar çift çift duran bacaklar, ağız parçaları ve antenlerden yani duyargalardan ibarettir.
Dış iskelet kitinli olup hayvanın biçimini verdirir, vücudu bir zırh gibi sarar, kalınlığı her yerde aynı değildir. Dış iskelet birtakım parçalara ayrılmıştır. Bunlar daha ince kısımlarla birbirlerine birleşirler. Böylece artropodiarın vücudu enine olarak duran boğumlardan, yani segmeııtlerden husule gelmiştir. Segmentlerin de her tarafı bir tek kitinli parçadan yapılmamıştır, katılaşma belirli bölgelerde oluşur ki bunlara sklerit denir.

Tipik bir seğmeni veya boğum iisilen lergum. altta sienuıııı ve iki yanda birer pleuron’dan ‘yapılmıştır. SııU.ıki lergum aslında iki tcrgillcn husule gelmiştir ve bunlar çoğunlukla birbirlerine kaynaşmışlardır. Pleuron. artropoduna göre biçimi ve adı değişen parçalardan yapılır. Karnı yüzündeki sienıum sternit denen iki parçadan oluşmuştur.

İnseeta sınıfı (böcekler): Bunların bir çift anteni vardır: erişkinleri 3 çift ba­caklıdır. Trakealarla solurlar.

Arachnida sınıfı (araknidler) : Bunlar antensiz, fakat trakealarla soluyan, erişkin halinde 4 çift bacaklı artropodlardır. Bunlardan insan paraziti olabilenler akarlar takımında bulunmaktadır.

Artropodlarm ön, orta ve arka olmak üzere üç kısımdan yapılmış tam bir sin­dirim borusu vardır. Ön kısım kitinlidir; ağız boşluğu, kaslı yutak, yemekborusu ve ön mide (proventricıılus)’den yapılıdır. Orta kısım mideye karşılıktır, kitinsiz- dir, besinin sindirilmesine yarar. Son kısım kitinlidir. burada çıkartılar birikir ve dışarı atılır.

Aıiropodların kan dolaşımı sislcmi sırtla bir yürek, bundan çıkan aorta ve çiti damarlardan oluşur ve hcmoselc açılır. Hcmosel vücut boşluğu (Coclom)’un yerini almıştır, kanla doludur. Bu boşluk vücudun her tarafına uzanır ve bütün organlar bunun sayesinde kanla temastadırlar. Bu se­bepten dolayı hcmoselc gelen parazitler bütün vücuda dağılabilirler. Kan plazma ve hücrelerden yapılmıştır ki bunlarda hemoglobinin yerini hemoeyanin almıştır.

Artropodlarm çıkartı organları genellikle Malpighi borularından oluşur, sayıları iki veya daha çoktur, bunlar hcmosel içindedirler ve arka barsağa. orta barsakla birleştiği yere yakın olarak, açılırlar. Bunlar sıvı artıkları toplarlar.

Solunum sistemi suda yaşayanlarda solungaçlı, karada yaşayanlarda tnıkeaiıdır. Bu türlü solu­num sisteminin dışarıya açıldığı deliklere solunum deliği yahut hava deliği (stigmat) denir.

Sinir sistemi oldukça iyi gelişmiştir. Artropodlarm bir çoğunda ışığa hassas göz lekeleri veya sade gözler (Occlluş)’lar ve bileşik gözler (omatidin) bulunur.

Yeni çıkan böcek larvasının beyninden bir hormon salınır: bu hormon corpus cardiacum ve corpus allatum’dan gençlik hormonu çıkmasını sağladığı gibi öııgöğüs (prothorax) guddesinde ek- diz.oıı (eedysone) salınmasına da yol açar. Gençlik hormonu larvaların oluşması için gereklidir, fa­kat bunun etkisi sürdükçe erişkin şekil gelişemez. Ekdizon her dönemde gömlek değiştirmeyi sağlamaktadır. Bunun etkisiyle son larva safimsi pupa, bu da erişkin haline geçmektedir.

Artropodlardan kabuklular suda yaşamaktadırlar. Birçok artropodiar ise ka­raya alışmış ve bunlarda trakea’lı solunum gelişmiştir.Olgunlaşmamış dönemde suda, erişkin iken karalarda yaşarlar ve her iki halde de hava boruları ile oksijen­lerini sağlarlar.

Artropodlardan insan parazitleri şu tarzda birbirinden ayrılan iki sınıfta bulunurlar.

İNSANDA PARAZİTLİK

Artropodlar insanda zorunlu veya istemli yahut rastgele, yerleşici veya geçici, sürekli veya dönemli, dış veya iç parazit olabilmekte ve insanları zehirleyerek. alerjileyerek, onlardan kan ve kan emerek veya onların dokularına saldırarak hastalandırmada ve belirli hastalıkları bulaştırmaktadırlar. İlaçlama firmaları bu durumlarda sizlere yardımcı olacaktır. Evde bulunan bazı parazit taşıyan canlılarından, özellikle farelerden kurtulmak oldukça zordur. Bu canlılar tehlikeli oldukları için muhakkak fare ilaçlama firmaları tarafından fare ilaçlama yaptırılmalıdır. Fare ile mücadele durumunda fare ilaçlama firmaları ile irtibat kurulmalıdır.

Artropodlardan akrep, örümcek, kırkayak, zar kanatlılar ve pul kanatlıların se­bep olduğu zehirlenmeler tıp parazitolojisi konuları dışında kalır. Bu gibi zehirlenmeler önlemek amacıyla ilaçlama firmaları ile görüşülmeli muhakkak fare ilaçlama yaptırılmalıdır.

Parazit antropodlaruı konaklarında oluşan tepkide bunların bulunduğu yer, göç yolu ve yaptığı mekanik zararlar yanında salyanın ve öteki salgıların ve gelişen alerjinin etkisi büyüktür ve bu tepki çeşitlidir.

Böceklerin ve akarların bir çoğunun salya ve zehirlerinde histamin ve etkice buna benzeyen maddeler bulunmaktadır. Bunların etkisiyle ilk sokuştu birkaç dakikada başlayan ve 1 – 2 saatte sönen kurdeşenimsi belirti ortaya çıkar. Ayrıca böceklerin tükürüğünde ve vücudunda bulunan çeşitli dekarboksikızlarla doku­larda histamine benzeyen aminler oluşur.

Parazit artropodlaıda protein ve hücre eritici, pıhtılaşmayı önleyici ve dokuda yayılışı sağlayıcı enzimler salınmaktadır. Dokunun eritilmesi, yangıyı kamçılamaktadır.

Belirli türdeki aıtropodlarm tekrarlayan sokmalarıyle vücuda verilen antijen ve haptenlerin etkisiyle alerji olayları başlamaktadır. Bununla ilişkili olarak ye­rel granulom. Arthus reaksiyonu ve genelleşen alerji reaksiyonları görülür.

İnsan çevresinde yaşayan artropodlarm. Söz gelişi Demuıtopluıgoides ptero- ııissinııs gibi akarcıkların dışkı, yumurta, vücut parçalarının tozlarla solunması sonucu alerji ve buna bağlı olaylar gelişmektedir.

ARTROPODLARIN VEKTÖRLÜĞÜ

Vektörler ısırarak veya deri, muhat zarları yahut besinler üzerine taşıdıkları bulaşıcı parazitleri bırakarak infeksiyonu bir omurgalıdan diğerine bulaştıran ar- tropodlar veya başka omurgasızlardır. Vektörlerle birçok insan hastalıkan yayılmaktadır.

Vektörlerin bulaştırmaları iki türlüdür:

A.Taşıyarak bulaştırma : Mekanik bulaştırma da denen bu durumda vektör kendi vücuduna yapışan parazitleri iki şekilde bulaştırır.
Taşıyıp sokarak bulaştırma : Bu kan emen artopodun sokucu kısımlarına bulaşmış mikropları bulaştırmasıdır.
Taşıyıp değerek bulaştırma : Bu bir artropodun meselâ karasineğin, hamam böceğinin… vücuduna yapışan veya sindirim sistemine alınan paraziti bulaştırmasıdır. Bu şekilde tifo, dizanteri, kolera ve amipli dizanteri gibi has­talıklar bulaşabilirler.

5 Konak olarak bulaştırma : Biyolojik bulaştırma da denen bıı halde Miaor konak vazifesini de görür. Bu bulaştırma da iki türlüdür:

Sokucu konak bulaştırması : Bu durum, kan veya doku sıvısı emen bir sokarak enfeksiyonu bulaştırmasıdır. Bu türlü bulaştırma ile iligili 3 çeffi sektör tanınmaktadır:

Üretici vektörler : Bunlarda parazit çoğalır, fakat şekil değiştirmez. Veba Öteni olan Yasinin peşti belirli pirelerde çoğaldıktan sonra bu gibi pirelerin ile insanlara ve kemelere bulaşmasında pirelerin durumu gibi. 250 – 300 serrripi kapsayan arbovirlis’ler de böyle bulaşırlar.
2. Geliştirici vektörler : Bunlarda parazitin sayısı artmaz, fakat şekil değiştirir. Mesela Wıtclıereria bancmfti için sivrisinekler gibi.

Geliştirip üretici vektörler : Bunlarda parazit hem çoğalır ve hem şekil değiştirerek gelişir, anofellerin vücudunda insanda sıtmayı yapan Plasmodi- nm’iarın gelişmesi ve çoğalması gibi.

2. Yutulan konak bulaştırması : Bu, arakonaktaki parazitin onunla birlikte yutularak bulaşmasıdır. Mesela Cysticercoid’li pirelerin yutulması ile Hyınenole- 9’s (limiıutnı,kurtçukları taşıyan Cyclops’ların yutulması ile Draaınctılııs inedi- ncnsis ‘m bulaşması gibi.

Vektörlerin, taşıdığı hastalık etkenlerine karşı tepkisi değişiktir. Bu etkenler vektörü hastalandırabilir; ömrünü kısaltabilir veya belirgin bir etkiye neden ol­mazlar (10). Kenelerde bazı mikroplar, tatarcıklarda bazı virüsler bir kuşaktan sonrakine yumurtalar yoluyla geçerler.

Bir Yorum Bırak